Retrospektif çalışma, eldeki dosyalara bakıp bulunabilen değişkenleri karşılaştırmak değildir. Araştırma sorusu, hedef popülasyon, zaman sıfırı, dahil edilme süreci, maruziyet ve sonuç tanımları, karıştırıcılar ve eksik veri yaklaşımı veri çekiminden önce protokole bağlanmalıdır.
En kritik karar: zaman sıfırı
Kohort başlangıcı veya indeks tarih; dahil edilme ölçütlerinin karşılandığı, maruziyetin tanımlandığı ve takibin başladığı zamanı birbirine uyumlu hâle getirmelidir. Yanlış hizalama immortal time bias gibi ciddi yanlılıklara yol açabilir.
Örneğin tedavi alanlarla almayanların sonuçları karşılaştırılacaksa, tedavi grubuna girmek için hayatta kalınması gereken bir dönem bulunup bulunmadığı kontrol edilmelidir. Bu süre yanlış biçimde tedavi grubunun takibine eklenirse etki olduğundan yararlı görünebilir.
Kaynak popülasyon ve seçilme süreci
- Verilerin hangi hastane, klinik, kayıt sistemi ve tarihlerden geldiği
- Uygun olabilecek tüm hastaların nasıl belirlendiği
- Dahil/dışlama ölçütlerinin kayıt zamanında ölçülebilir olup olmadığı
- Tekrarlı başvurularda hangi kaydın seçildiği
- Kayıp veya erişilemeyen dosyaların sayısı ve özellikleri
- Nihai analize geçişi gösteren akış şeması
Değişken tanımları operasyonel olmalıdır
“Diyabet varlığı”, “tedavi yanıtı” veya “relaps” gibi klinik kavramlar tek başına veri çekim kuralı değildir. Tanının hangi kod, laboratuvar değeri, ilaç kaydı veya klinik notla kabul edileceği; değerlendirme penceresi ve doğrulama yöntemi belirtilmelidir.
Mümkünse veri çıkarıcıların sonuçtan veya maruziyetten haberdar olmaması, standart bir form kullanması ve bir alt örneklemde değerlendiriciler arası uyumun kontrol edilmesi düşünülmelidir.
Karıştırıcılar veri görüldükten sonra seçilmemelidir
Kovaryatların yalnız tek değişkenli analizde p<0,05 çıkmasına göre modele alınması, önemli karıştırıcıları dışarıda bırakabilir ve veri odaklı yanlılığa yol açabilir. Klinik bilgi, literatür ve nedensel yapı temelinde önceden belirlenmiş asgari ayarlama seti oluşturulmalıdır.
Aracı değişken ile karıştırıcı ayrımı önemlidir. Tedavi sonrasında oluşan bir değişkeni ayarlamak, hedeflenen toplam etkiyi bozabilir. Nedensel diyagramlar bu kararların şeffaflaştırılmasına yardımcı olabilir.
Raporlama ve duyarlılık analizleri
- Ham ve düzeltilmiş etki tahminlerini güven aralıklarıyla sunun
- Eksik veri oranlarını değişken ve grup bazında gösterin
- Alternatif maruziyet/sonuç tanımlarını duyarlılık analizinde sınayın
- Ölçülmeyen karıştırıcılık ve yanlış sınıflandırmayı sınırlılık olarak tartışın
- Çalışma türüne göre STROBE ve rutin sağlık verisi kullanılıyorsa RECORD’u izleyin
Sık sorulan sorular
Retrospektif çalışmada güç analizi yapılır mı?
Mevcut kayıt sayısı sabitse yalnız post-hoc güç hesaplamak yerine ulaşılabilir örneklemle hangi etki hassasiyetinin elde edileceği veya güven aralığının beklenen genişliği değerlendirilmelidir.
Tüm uygun dosyaları almak örneklem yanlılığını ortadan kaldırır mı?
Hayır. Kayıt sistemine girme, tanı alma, takip edilme ve verinin eksiksiz olma süreçleri yine seçilim yanlılığı oluşturabilir.
Retrospektif çalışma etik kurul gerektirir mi?
Gereklilik kurum, veri türü ve mevzuata göre değerlendirilir. Kimliksizleştirilmiş veri kullanımı etik ve veri koruma yükümlülüklerini otomatik olarak ortadan kaldırmaz.
Temel kaynaklar
- STROBE — Gözlemsel çalışmalar raporlama kılavuzu
- RECORD — Rutin sağlık verileri için STROBE uzantısı
- Hernán & Robins. Causal Inference: What If
Bu içerik genel bilimsel bilgilendirme amacı taşır; tek başına çalışma özelinde istatistiksel karar veya etik/hukuki görüş oluşturmaz.
Bu yöntemin sizin tasarımınıza uygun olup olmadığını birlikte değerlendirelim.
Araştırma sorusu, değişken listesi ve mevcut aşamanızı kısaca paylaşın; ihtiyaç duyulan desteğin kapsamını netleştirelim.